زمان و انواع روش‌های کوددهی به گیاهان: مروری جامع

به طور کلی، کودهای شیمیایی در دو زمان قبل یا همزمان کاشت (پایه) و پس از رویش (سرک) مصرف می گردد. گفتنی است که عواملی از قبیل نوع و مرحله رشدی گیاه، نوع کود و آب و هوای منطقه و غیره زمان کود پاشی را مشخص می کند.

زمان مصرف کودهای شیمیایی

به طور کلی ، کودهای شیمیایی در دو زمان قبل یا همزمان کاشت (پایه) و پس از رویش (سرک) مصرف می گردد. گفتنی است که عواملی از قبیل نوع و مرحله رشدی گیاه ، نوع کود و آب و هوای منطقه و غیره زمان کود پاشی را مشخص می‌کند.

زمان پخش کود

قبل از شخم: کودهای آلی و معدنی

قبل یا همزمان با کاشت: کودهای پایه

پس از رویش: کودهای سرک

کود پیش کاشتی و کود سرک

کود را قبل از کاشت یا بعد از کاشت به گیاه می دهند . کودی را که قبل از کاشت در خاک قرار می دهند کود پیش کاشتی و کودی را که بعد از کاشت به خاک می دهند ، کود سرک گویند . در صورتی که کود در خاک حرکت نکند و نتوان آن را به نحوی در آب حل کرد و به خاک اضافه نمود ، حتما باید آن کود را قبل از کاشت به خاک داد. به طور کلی کودهایی که به میزان کمی در آب محلول هستند را نمی توان پس از کاشت به خاک داد.

به عنوان مثال کودهای فسفره در خاک حرکت نکرده و به سرعت در خاک تثبیت می شوند . کودهای فسفره را نمی توان در سطح خاک پاشید و یا از طریق آبیاری به محیط فعالیت ریشه رسانید . چنانچه این عمل انجام گردد ، فسفر داده شده در خاک سطحی تثبیت گشته و به ناحیه توسعه ریشه نخواهد رسید . چون میزان محلول بودن و حرکت کود فسفره در خاک بسیار محدود است می بایستی کودهای فسفره را قبل از کاشت به خاک داد و آن ها را مستقیماً در ناحیه توسعه ریشه قرار داد.

حداکثر میزان محلول فسفر در پی اچ  ( ۶ تا ۶/۵ )  مشاهده می شود. بنابراین رساندن pH خاک به این حدود می تواند در افزایش محلول بودن و جذب فسفر موثر باشد . تغییر pH خاک در خاک های اسیدی با اضافه کردن آهک و در خاک های قلیایی با اضافه کردن گوگرد یا کودهای اسیدی انجام پذیر است . مصرف مقدار زیادی کود حیوانی نیز می تواند در نقصان pH خاک مفید باشد . میزان محلول بودن کودهای فسفره نیز متغیر است.

در صورتی که خاکی فسفر یا پتاسیم را تثبیت می کند ، باید کودهای این عناصر را در نزدیک ترین زمان ممکن به کاشت در خاک قرار داد تا تثبیت به حداقل مقدار برسد.

دسته دیگر از کودهای هایی که قبل از کاشت باید به خاک داده شوند ، کودهایی هستند که برای قابل جذب شدن به تغییراتی نیاز دارند. مثلا گوگرد (S) را بایستی ۴ تا ۶ هفته قبل از کاشت به خاک داد تا به صورت قابل جذب یعنی (SO4 -2 ) درآید.

دسته سوم از کودهایی که باید قبل از کاشت به گیاه داده شود ، ترکیباتی هستند که برای گیاه سمی بوده و باید پس از وقوع تغییراتی در آن در مجاورت گیاه واقع شود . مثلا آمونیاک (NH3 ) برای گیاه سمی بوده و بایستی آن را حتما قبل از کاشت به خاک داد تا کاملا به آمونیوم و نیترات تبدیل شود .

کوددهی به روش سرک

کودی را که بعد از کاشت به خاک می دهند کود سرک گویند . دادن کود سرک در مواردی معمول است که کود به سرعت از خاک شسته می شود و چنانچه تمامی ان عنصر مورد نظر یکباره و قبل از کاشت به خاک داده شود ، قسمت اعظم آن شسته خواهد شد . در این شرایط قسمتی از کود را قبل از کاشت و بقیه را در نیمه اول فصل رشد و غالبا در زمان شروع رشد سریع گیاه به محصول می دهند.

مصرف کود سرک بیشتر در مورد کود نیتروژن مرسوم است . در شرایطی که نیتروژن شسته می شود و یا خطر دنیتریفیکاسیون وجود دارد، غالبا ۲۵ تا حد اکثر ۵۰ درصد از کل نیتروژن مصرفی را به صورت قبل از کشت و بقیه (۵۰ تا ۷۵ درصد) را به صورت سرک به مزرعه می دهند . مقدار کود نیتروژن پیش کاشتی به مقدار نیتروژن موجود در لایه ۲۰ تا ۳۰ سانتیمتری خاک دارد.

انواع روش های کوددهی

1. روش تزریقی
2. روش پراکندن
3. روش نواری
4. روش کناری
5. کودپاشی همراه آب آبیاری
6. محلول پاشی کود

کوددهی به روش تزریقی

محلول آمونیاک و آمونیاک مایع از کودهایی هستند که در خاک تزریق می شوند و در حال حاضر، این کودها در ایران رواج زیادی ندارد. این دو کود را باید در آخرین مرحله تهیه بستر و حداقل ۱۰ تا ۱۵ روز قبل از کاشت در خاک مرطوب تزریق نمود تا نیتریفیکاسیون در آن ها کامل گردد . آمونیاک در خاک هایی که PH آن ها بیش از ۸ است از خاک فرار می کند. محلول های نیترات آمونیوم و اوره را نیز می توان قبل از کاشت در خاک تزریق نمود. تزریق محلول ها به فشار زیادی احتیاج ندارد، اما آمونیاک مایع باید تحت فشار تزریق شود.

تزریق آمونیاک مایع در خاک هایی عملی است که بافت خاک ریز بوده و رطوبت آن کافی باشد، تا خاک به سهولت فشرده شده و آمونیاک در خاک محبوس گردد معمولا در خاک های سنگین این روش کوددهی مناسب تر است و به این منظور از دستگاه های ویژه ای استفاده می شود.

کوددهی به روش پراکندن

در این روش ، کود به طور یکنواخت در ســطح خاک پراکنده می شود . عمل پراکندن کود با دســت یا با کودپاش یا هواپیما ، قبل و بعد از کشــت انجام می گیرد . در پراکندن کود قبل از کشــت در آخرین مرحله از تهیه بستر بذر و پس از تسطیح انجام می گیرد و تقریبا در مورد تمام کودهای جامد عملی می باشد . پس از انکه کود را با وسایلی در سطح خاک پراکنده کردند آن را با دیسک یا کولتیواتور با خاک مخلوط می کنند . در صورت پراکندن کود پس از کاشــت و سبز شــدن گیاه باید عمل آبیاری انجام شود تا کود در آب حل شده ، وارد خاک گردد . کودهای سرک در کشت های درهم معمولا به این وسیله در خاک پخش می شوند . در دیم کاری نیز از کود سرک استفاده می کنند، در اینصورت هنگامی کودپاشی می کنند که احتمال بارندگی بسیار زیاد باشد.

ماشین مخصوص کودپاشی همان ردیف کار غلات دانه ریز است که لوله ها سقوط و پاشنه های کاشت آن برداشته شده باشد ، این دستگاه از یک مخزن کود تشکیل شده که در زیر آن سوراخ های قابل تنظیمی برای پاشش کود تنظیم شده . برای پاشش کود می توان از دستگاه کودپاش یا سانتریفیوژ استفاده نمود .

برای کودپاشی اراضی وسیع و تپه ای ( تحت شرایط دیم کاری ) یا پاشیدن کود در محصولات مرتفع مانند ذرت و آفتابگردان که استفاده از ماشین های زمینی همراه با بروز خسارت هایی در محصول می باشد می توان از هواپیما یا هلی کوپتر استفاده نمود.

کوددهی به روش نواری

در ایــن روش ، کود به صورت نواری به عرض ۵-۲ ســانتی متر در یک یا دو ســمت و زیر بذر ( ۳ تا ۱۰ سانتی متر در پهلو و ۵ تا ۸ سانتی متر در زیر) قرار می دهند. این روش کوددهی بیشتر در کاشت گیاهــان وجینــی و یا کشــت های ردیفی به کار مــی رود . عمل کوددهی نواری بــا کودکار انجام می گیرد. کودپاشی نواری همزمان با بذرکاری گیاهان وجینی انجام می گیرد. دستگاه کودپاش معمولا قبل از بذر کار واقع است. در کشت مسطح، قرار دادن کود به صورت نواری با دستگاهی انجام می گیرد که شامل یک مخزن کود، یک لوله انتقال کود و وسایل شیار دادن خاک است . در کشت جوی و پشته ای ، کود روی زمین ریخته می شود و توسط شیارسازی که در جلو ردیف کار واقع است در زیر پشته مدفون می گردد.

نکته : نواری قرار دادن کودهایی که به سرعت در خاک تثبیت می شوند مانند کودهای فسفره باعث می شود که سطح تماس کود با خاک کمتر باشد و تثبیت کمتری به وقوع پیوندد و افزایش اثر بخشی کودهای فسفره در این روش چندین برابر روش پراکندن می باشد.

نکته : هر چه مقدار کود مصرفی زیادتر، کود محلول تر، بافت خاک درشت تر و یا حساسیت محصول به کود زیادتر باشد، فاصله بین بذر و نوار کود را بیشتر و عرض نوار کود زیادتر می گردد.

کوددهی به روش کناری

در این روش کود را در کنار ردیف های کشــت می ریزند. این روش برای دادن کود سرک به گیاهان وجینی در کشت های جوی- پشته ای به کار می رود . این نوع کودریزی با دست و یا با دستگاه کودریز انجام می گیرد در این روش زارعین خبره ابتدا شکافی سراسری در ســینه پشــته ایجاد کرده و کود را در آن به صورت نواری ریخته و شکاف را با خاک می پوشانند. انجام عملیات آبیاری پس از کوددهی ضروری ست.

نکته : بهتر آن است که کودپاشی قیل از وجین و سله شکنی صورت گیرد، انجام این عملیات بعد از کودپاشی سبب اختلاط کود با خاک سطحی می شود.

کود پاشی همراه با آب آبیاری یا روش محلول پاشی در آب آبیاری

کودهــای محلول را در آب آبیاری حل کرده ، با آبیاری بارانی و یا قطره ای در سطح مزرعه توزیع می نمایند . بدین منظوری، مقدار جریان آب (دبی) را به نحوی تنظیم می نمایند که در طول مدت آبیاری تعیین شده هم نیاز آبی گیاه تامین شود و هم کود به مقدار توصیه شده توزیع گردد.

در روش سنتی زارعین به صورت ابتکاری و بدون داشتن توصیه علمی کیســه کود ازته را در میانه زمان آبیاری در نهر آبیاری قرار می دهند . تا کود به تدریج حل و در سطح مزرعه توزیع شود . دادن کود نیتروژنه (به صورت اوره) با آب آبیاری بسیار معمول است . با این روش می توان ۲۰ تا ۳۰ کیلوگرم نیتروژن را در هر بار آب آبیاری به خاک اضافه نمود و به این طریق تمام نیتروژن مورد نیاز محصول را به صورت سرک در فواصل زمانی مناسب و طی دوران رشد سریع در اختیار گیاه قرار داد .

نکته : کودهای نیترات آمونیوم ، اسید فسفریک و سولفات آمونیوم به وسیله آبیاری بارانی خسارت می زنند.

روش کار : ابتدا برای چندین ساعت با آب بدون کود ، مزرعه را آبیاری می کنند تا خاک و گیاه مرطوب گردند . سپس کود محلول را در سیستم آبیاری تزریق کرده و به مدت نیم تا ۱ ساعت با آب حاوی کود آبیاری می نمایند . بدنبال آن ، آبیاری با آب فاقد کود به مدت ۱ تا ۱/۵ ساعت ادامه می یابد تا سیستم پاک شود ، گیاه شسته گردد، کود در خاک نفوذ نماید و در عین حال ، کود به اعماق خاک شسته نشود.

کودهی به روش محلولپاشی

این روش بیشــتر در مورد کودهای میکرو کاربرد دارد به این منظور کود را در آب حل نموده ، روی برگ ها با محلول پاش ها می پاشند . محلولپاشی از طریق برگ از اهمیت زیادی برخوردار است ولی بایستی توجه داشت بعلت وجود سلول های خاص در برگ ها ، محدودیت هایی در جذب یون ها وجود دارد ، زیرا وجود کوتیکول ها محدودیت هایی را برای جذب آب و املاح محلول در آن موجب می شود . هر چند عناصر اصلی از طریق برگ جذب می شود ولی میزان واقعی نیاز گیاه به این عناصر نمی تواند بطور کامل از طریق برگ جذب و تامین شود.

محلولپاشی موقعی موثر خواهد بود که مواد غذایی به نحوی از طریق ریشه نتواند جذب گیاه شود . این موضوع بخصوص در مورد عناصر سنگین نظیر آهن ، منگنز ، روی و مس صادق است . زیرا بعلت خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک این عناصر بر روی ذرات خاک فیکس شده و بحالت غیرقابل جذب در می آیند در این صورت محلولپاشی موثر خواهد بود . در بررسی های انجام شده معلوم شد که جذب اوره از طریق برگ و تبدیل آن در گیاه بخوبی صورت می گیرد که مصرف آن در باغات معمول شده است . تغذیه برگی برخی از عناصر نظیر بور ، منگنز ، روی و آهن در خاک های آهکی کشور در مقایسه با مصرف خاکی مناسب تر است.

نتیجه گیری